سراپا گوش

یونس باوفا | معمولاً تصور می‌کنیم قدرت روایت تصویری در قاب، نور، حرکت دوربین و شدتِ صحنه نهفته است. در بسیاری از تولیدات رسانه‌ای، صدا هنوز به‌عنوان عنصری فرعی فهم می‌شود؛ چیزی برای پُر کردن فضا، نه ساختن معنا. در حالی که صدا فقط همراه تصویر نیست، بلکه خودْ بخشی از روایت را می‌سازد. همان‌گونه که در زبان بصری «کلوزآپ» به ما امکان نزدیکی به سوژه را می‌دهد، در روایت شنیداری نیز نوعی «کلوزآپ صوتی» وجود دارد: ثبتِ زمزمه، مکث، بغض، لرزش صدا و حتی سکوت.
این مسئله زمانی برجسته‌تر می‌شود که با صحنه‌هایی عاطفی و جمعی مواجهیم. هنگام تماشای دیدار افراد مختلف با پیکر رهبری که با او پیوند عاطفی و تاریخی دارند، تصویر اشک‌ها و چهره‌ها را نشان می‌دهد اما آنچه به گوش می‌رسد اغلب صدایی یکنواخت و فراگیر مانند قرائت قرآن یا روضه خوانی مداحان است. ما به‌جای صدای فردی، با یک توده‌ صوتی مواجه می‌شویم. نتیجه آن است که جمع دیده می‌شود اما فرد شنیده نمی‌شود؛ و دقیقاً همین حذفِ صداهای فردی است که از شدتِ تجربه‌ی انسانی روایت می‌کاهد. در چنین لحظه‌ای این پرسش شکل می‌گیرد که اگر صدای گریه‌ همان افراد، زمزمه‌ زیر لب‌شان یا دودمه‌های جمعی شنیده می‌شد، تجربه‌ مخاطب تا چه اندازه متفاوت می‌بود؟

یکی از دلایل این وضعیت، منطق تولید محتوا در شبکه‌های اجتماعی است؛ جایی که سرعت، ریتم، موسیقی آماده و تدوین هیجانی بر ثبت واقعیتِ شنیداری غلبه می‌کنند. این الگو اگرچه ممکن است توجه اولیه را جلب کند اما معمولاً به فقر شنیداری می‌انجامد. روایتی که از صدای واقعی تهی شده باشد هرچند چشم‌گیر، اغلب به سطحی از نمایش تقلیل پیدا می‌کند و از عمق انسانی فاصله می‌گیرد.
صدا، به‌ویژه در شکل جزئی و غیرنمایشیِ خود، حامل کیفیتی از واقعیت است که تصویر به‌تنهایی قادر به انتقال آن نیست. لرزش یک صدا، مکث پیش از یک جمله، گریه‌ای که در هیاهو گم می‌شود یا سکوتی که پس از یک مواجهه می‌نشیند، نه فقط اطلاعات بلکه جنسِ تجربه را منتقل می‌کند.
براین اساس باید دانست روز تشییع آقا یک روز بی‌نظیر از جهت صداها و آواهایی است که در بین جمعیت شنیده خواهد شد. نجواهایی که هر کدام احساسی از غم، فقدان، خشم، حماسه و... را در خود خواهند داشت. گنجینه‌ای از اصوات که شاید با آن شدت در موقعیت دیگری تکرار نشوند. پس اگر به یادگار گذاشتن این روز برای آیندگان را وظیفه خود می‌دانیم، بیشتر به اطراف خود گوش کنیم.