کاریکاتورهای آقای صریح‌القلم

حجت امانیان | در دویست‌وبیستمین شب از شب‌­های پاییزی بعثت مردم، ساعت اهالی هنر و رسانۀ مشهد، هم‌پای مردم مبعوث، بر مدار افتتاح یک نمایشگاه کارتون و کاریکاتور در کف خیابان احمدآباد کوک شد. استاد محمدحسین نیرومند که یکی از چهره‌­های مطرح و پیشکسوت هنر و رسانۀ انقلاب اسلامی است، این‌بار آثاری که در طول بیش از هفت‌ماه جنگ تحمیلی در حوزۀ کارتون و کاریکاتور و با موضوعات مختلف ملّی و بین­‌المللی، تولید کرده را در نمایشگاهی با عنوان «حقایق اتفاقیه» به مردم مبعوث، عرضه کرده است.

محمدحسین نیرومند را باید هنرمندی مؤلف دانست؛ او چه در فرم آثارش، چه در شیوه‌­های ارائۀ آن و چه در تألیف متون مورد نیاز برای نسل جدید، یکی از پیشگامان هنر انقلاب بوده است. یکی از مهم‌ترین کارهای زندگی هنری او را می‌­توان تأسیس مجلۀ «کیهان کاریکاتور» دانست. محمدحسین نیرومند و سیدمسعود شجاعی طباطبایی، کسانی بودند که با راه‌­اندازی این ماهنامۀ معتبر در ایران، با استفاده از ظرفیت‌­های ملّی و بین­‌المللی هنر کارتون و کاریکاتور، این مجله را به اعتباری جهانی در حوزۀ خود رساندند.
از آن‌جا که کاریکاتور یک فرم هنری مردم‌پسند، مسئله‌محور و صریح است و اساساً زبان خود را از میان زندگی خود مردم و خبرها و اتفاقات روزمرۀ آن‌­ها انتخاب می‌­کند، به اهمیت حضور نمایشگاه «حقایق اتفاقیه» در میان خیابان باید بیش‌تر توجه کرد. نفس حضور آثار محمدحسین نیرومند در این صحنۀ مردمی و شنا برخلاف جهت مرسوم ارائۀ اثر هنری در گالری‌­ها، خودش نشان‌گر دقت نظر و موضع صریح هنرمندی است که از میان دغدغه‌­های هنرمندانۀ امّت مبعوث، برخاسته تا با جهان پیرامون و مخاطبین اثرش نیز به گفت‌وگو بنشیند.
این حضور زمان­‌آگاه و پرمضمون در خیابان، یادآور رویدادهای هنری سال‌­های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی و مخصوصاً نمایشگاه هنرمندان نقّاش انقلابی است که در حسینیۀ ارشاد و بعدها در دیگر مناطق کشور برگزار شد و امروزه به عنوان مهم‌­ترین رویداد هنری در حافظۀ تاریخی هنر انقلاب اسلامی از آن یاد می‌­شود.

او در این نمایشگاه که شاید اولین نمایشگاه زنده از یک هنرمند انقلابی صاحب‌نام در سطح خیابان­‌های شهر مشهد باشد، تلاش کرده است تا مهم‌­ترین حقایق و اتفاقات خبری را که در طول جنگ تحمیلی و پس از آن دنبال کرده، با قلمش به تصویر بکشد. کاریکاتورهای او در حقایق اتفایه، هم سوژه­‌های روز داخلی که بر زندگی مردم در ایام جنگ، اثرگذار بوده است را دنبال کرده و هم سوژه‌­هایی که مربوط به رفتار و اخبار کشورهای همسایه و نیروهای متخاصم بوده.
قلمِ نیرومندِ آقای نیرومند، همیشه یکی از صریح‌­ترین و تکنیکی‌­ترین قلم‌­هایی است که مورد توجه اهالی هنر و رسانه قرار می‌­گیرد. از طرفی شناخت عمیق او از رسانه و ژورنالیسم و از طرف دیگر تکاپو و تلاش برای نوآوری در تکنیک‌­های بیان هنری، باعث شده تا آثارش همیشه حرفی جدی و نقطه‌­زن برای گفتن و آموختن داشته باشد.
کاریکاتورهای او در این نمایشگاه از دو حیث مهم هستند؛ اول این‌که برخلاف کارهای دوران بلوای ۱۴۰۱ و طوفان‌­الأقصی که با یک فرم و پیام ساده طراحی شده بودند، این‌بار با استفاده از تکنیک تصویرسازی و طراحی کاراکتر، پرجزئیات­‌تر و پیام‌­های صریح‌­تر و مشخص­‌تری دارند. از سوی دیگر، عناوین(اسلوگان) هر کاریکاتور، علاوه بر تنوع مستند و خبری‌بودنش، یک وجه کنایی و هجوآمیز ویژه در خود دارد. این عنوان‌­ها که با حضور پانوشت مفصلی که برای هر کدام نوشته شده، تسلط و صراحت قلم این هنرمند برای بیان هنری اخبار و حقایق دوران جنگ را به چشم مخاطب می­‌نشاند.

تجربۀ ایستادن در خیابان و تماشای آثار طنز و هجوآمیزی که وجهی معنادار و پُرمضمون با زندگی روزمرۀ ما در دل یک وضعیت جنگی دارد، اتفاقی نیست که تا امروز در جایی دیگر ممکن شده باشد. این فرصت تماشا در میانۀ یک تقاطع شلوغ و پُررفت‌وآمد که شب‌ها هم مخاطبین خاص خودش را پیدا می‌­کند، لذت درنگی متفاوت با فضای گالری را به مخاطب هر اثر هدیه می­‌کند.
از طرفی تماشای آثار نیرومند در مهم‌­ترین خیابان مشهد که نقشی اساسی در چرخۀ حیات شهری دارد و هم‌زمان به یکی از نقاط مستعد آشوب در سال‌­های اخیر و خصوصاً در شبه‌کودتای دی‌­ماه، تبدیل شده، نوعی صف­‌آرایی جسورانه و سیاسی است که تنها در میان هنرمندان انقلاب اسلامی، نمونۀ آن را می‌­توان پیدا کرد. این خود نشانه‌­ای است از بعثت هنرمندی که هم‌­پای مردم مبعوث، روایت­گر مقاومت و پیروزی ایران اسلامی در برابر تهاجم دیوسیرتان و شیاطین جهان شده است و از طرف دیگر، نوعی اعلام موضع هنرمندانه در برابر حقایقی است که اتفاق می‌­افتد.