مقاومت فلسطین به روایت «ابوالعبد»

حجت امانیان | در میان مستندهایی که تا به امروز درباره تاریخ مقاومت فلسطین و شخصیت‌های محوری آن ساخته شده، مطمئنا مستند پرتره «ابوالعبد»، جایگاه ویژه‌تری بدست خواهد آورد. این موقعیت ویژه را می‌توان مرهون روایتی دانست که نویسنده و کارگردان از خلال پژوهشی پرزحمت درباره تاریخ فلسطین و موقعیت شهید هنیه در دل این روایت تاریخی ارائه کرده است.

«ابوالعبد» در قالب یک مستند پرتره سه‌قسمتی، زندگی و مبارزات شهید اسماعیل هنیه را در پیوند با تحولات سیاسی و تاریخی فلسطین دنبال می‌کند. فیلم تلاش دارد از یک سو تصویری از شخصیت و مسیر مبارزاتی هنیه ارائه دهد و از سوی دیگر، مخاطب را با بخشی از تاریخ معاصر فلسطین و فراز و فرودهای جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) همراه کند. همین پیوند میان روایت فردی و روایت تاریخی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ساختاری این مستند به شمار می‌آید.

«ابوالعبد» مستند پرتره‌ای به کارگردانی علی سلمانی است؛ مستندسازی جوان و خوش ذوق که سال‌هاست در حوزه کاری خودش، مسأله‌مندانه زیست می‌کند و هنرمندانه دست به تولید آثار سینمایی و مستند می‌زند. او پیش از این مستند سریالی، تجربه تولید فیلم کوتاهی خاص با موضوع فلسطین به نام «شورشی» را در کارنامه خود دارد. فیلم کوتاهی که تنها چند ماه پیش از عملیات تاریخ‌ساز طوفان‌ الاقصی تولید شد و در ایام آن جنگ، بسیار مورد توجه رسانه‌ها و مخاطبین داخلی و خارجی قرار گرفت. شورشیِ او، قصه کودکان و نوجوانان دربند اسارت رژیم اسرائیل است؛ اثری که نشان می‌دهد سلمانی با چه ذکاوتی این سوژه را از میان داستان‌های تاریخ فلسطین بیرون کشیده و با منظری آمیخته با ذوق و هنر آن را ساخته و پرداخته است.

او همین دقت و ذکاوت را امروز دوباره در این مستند به خدمت گرفته تا از خلال روایت زندگی یک قهرمان فلسطینی، برشی از تاریخ و آنچه تا به امروز بر جبهه مقاومت فلسطین و گروه‌ها و انسان‌های مبارزش گذشته است را برای مخاطب روایت کند. روایتی که با کنکاش در کنش‌های سیاسی و زیست تاریخی آن مجاهد فلسطینی، تلاش می‌کند شخصیت خستگی‌ناپذیز و ایمان انسان مبارز فلسطینی را برای مخاطبی در فراسوی مرزهای رسمی ایده مقاومت و مدعی در مرزهای انسانیت و آزادگی هم تعریف کند.

انتخاب عنوان «ابوالعبد» نیز در شکل‌گیری تصویر شخصیت اصلی مستند بی‌تأثیر نیست. فیلم به جای آنکه صرفاً با نام رسمی و سیاسی «اسماعیل هنیه» پیش برود، او را با کنیه‌ای معرفی می‌کند که سویه‌ای انسانی‌تر و نزدیک‌تر از این شخصیت را به مخاطب یادآوری می‌کند. این انتخاب، نشانه‌ای از رویکرد مستند به هنیه است؛ چهره‌ای که قرار نیست تنها در قامت یک مقام سیاسی یا رهبر یک جریان دیده شود، بلکه زندگی شخصی و انسانی او نیز بخشی از این روایت است.

استفاده از آرشیو، آن هم برای یک سوژه فلسطینی و عرب زبان، نشانه دقت و تسلط در کار سلمانی است. ساخت مستند پرتره سیاسی برای یک شهید فلسطینی، بدون اشراف بر منابع آرشیو و یا روش‌های پژوهش در منابع غیر فارسی، ممکن است بعدا اصل روایت را نیز دچار اختلال و لکنت کند؛ آنچه او در ابوالعبد ارائه داده است یک نمونه موفق از آرشیوگردی و پژوهش است که در مسیر روایت مستند، قوت و قدرت این تسلط را نشان مخاطب می‌دهد.

استفاده از اسناد و نامه‌های افشا نشده تا به امروز، توجه به تصاویر آرشیوی گمشده و توجه به روایت‌های دست اول از همکاران و نزدیکان شهید هنیه یا دیگر سوژه‌های مستند با ارائه یک روایت عامه پسند و در چارچوب فرم، کاری می‌کند تا این مستند، نبض خود را حفظ کرده و مخاطب نیز پا به پای داستان پیش برود.

شخصیت‌های سیاسی، همیشه نقاط اوج و فرود متعددی دارند و همین هم در یک کار سینمایی، تمرکز کارگردان را ممکن است به راحتی از روی سوژه اصلی دور کند. حالا اگر سوژه یک مبارز فلسطینی باشد که در میان انبوه مبارزان مطرح و رخدادهای مهم، قرار است روی عمل و حضور او تمرکز شود، ناخواسته باید روایت‌های حاشیه و نقش سوژه اصلی در آن واقعه را نیز بررسی کرد. از همین رو در ابوالعبد، هنر کارگردانی سلمانی به خوبی دیده می‌‌شود.

او برای ارائه هرآنچه به عنوان روایت مسیر تکامل قهرمان مستند خود در پژوهش تدارک دیده، با رفت و آمد میان رخدادها و روایت‌های جانبی، نشان می‌دهد که شخصیت انسانی و سیاسی هنیه چگونه ساخته شده. حفظ این مسیر روایت، باعث می‌شود تا مخاطب به درکی دقیق و شناختی جامع از ابعاد شخصیتی شهید اسماعیل هنیه به عنوان رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) و نیز یکی از مبارزان فلسطینی که در دل این تاریخ زندگی می‌کرده، برسد.

پژوهش گسترده زمانی در یک مستند تاریخی به نتیجه می‌رسد که بتواند در قالبی سینمایی نیز عرضه شود. در «ابوالعبد» ارزش کار تنها در حجم اطلاعات و اسناد گردآوری‌شده نیست، بلکه نحوه چینش این مصالح و تبدیل آنها به یک روایت منسجم نیز اهمیت دارد. ریتم تدوین، ترکیب مصاحبه‌ها با تصاویر آرشیوی، نحوه ورود اطلاعات تاریخی و کنترل حجم روایت‌های فرعی، همگی در حفظ ارتباط مخاطب با شخصیت اصلی نقش دارند. به همین دلیل، پژوهش در این اثر صرفاً پشتوانه روایت نیست بلکه بخشی از زبان سینمایی آن را نیز شکل داده است.